عبدالواحد خرم
تجربه جنگ و صلح کلمبیا و شباهت آن با افغانستان
——————————————-
چندیـن دهـه مطالعـات پیرامـون جنـگ و صلـح افغانسـتان نشـان داد، هنگامـی کـه درگیری هـای ذات البینـی، منازعـات و جنگ هـای خانمانسوز بررسـی می شـوند، در
تناسـب بـا دیـدن آن از بیـرون، بسـیار پیچیـده، بغرنـج و وابسـته اسـت. امـکان مقایسـه دوکشـور و به خاطـر ایجـاد انگیـزه و ارایـه ی تجـارب آن، هرچنـد تفاوت هـای خـود را دارد، اما در
ایـن بحـث تجـارب منازعـات جنـگ و صلح این کشـور را مرور می نماییـم و همانندی های
آن بـا افغانسـتان را بـه بررسـی می گیریـم.جنگ در کلمبیا
درگیـری کلمبیـا ر یشـه در جنـگ داخلـی میـان دو حـزب محافظـه کار و لیبـرال داشـتهاسـت کـه سـال ۱۳۲۸م آغـاز گردیـد و پـس از یـک دهـه درگیـری و جنـگ کـه به کشـتار تقریبا
۲۰۰هـزار انسـان انجامیـد، دو طـرف درگیـر بـر آن شـدند تـا قـدرت را بـه پایـه نظـام دوحزبـی بنا کنند کـه ایـن رونـد نیـز سـبب شـد تا دیگـر گروه ها حـذف شـوند. هنگامی که زمیـن داران
کوچـک و دهقان هـا به خاطـر مصـادره ی زمین های شـان برای توسـعه ی فارم های کشـاورز یصنعتـی اعتـراض کردنـد. حکومـت جدیـد بـا تکیـه بر پشـتیبانی امریـکا، کارزار وحشـیانه ی
ضـد کمونیسـتی را آغـاز کـرد و ایـن ارعاب هـا بـه ظهـور گروه هـای شورشـی جدیـد بـه شـمول فـارک" گردیـد کـه بـه کمونیسـت ها وابسـتگی داشـتند.
كلمبیـا از كشـورهایی اسـت كـه درگیری هـای ز یـاد مسـلحانه را تجربـه كـرده اسـت. ایـنكشـور بیشـتر از چهـل سـال بـا منازعـات مسـلحانه سـختی روبـه رو بـوده اسـت. منازعاتـی
كـه در نتیجـه ی جنـگ داخلـی و جرایـم سـازمانی به وجـود آمـده اسـت. اثـر برجامانـدهاز منازعـات مسـلحانه همانـا کشـتار ، كوچ هـای اجبـار ی، شـكنجه، تجـاوز جنسـی،
ناپدیدشـدن افـراد، آدم ربایـی و اخـاذی كـه ا کنـون به یـک عملكرد عـادی اجتماعی تبدیلشـده، وجـود داشـته اسـت. بـا وجـود جنایت هـای گسـترده ی ضـد بشـری در ایـن كشـور ، اما
دارای برجسـته ترین سیسـتم قضایـی نسـبتاً پایـدار و چهارچـوب پیچیـده ی قانـون و قضـادر امریـكای لاتیـن می باشـد.
بـا ایـن کـه فـارک راهـش را به سـوی شـهرها نیـز بازکـرده بـود، امـا در قالـب یـک جنبـشخودجـوش روسـتایی مانـد و ایـن جنبـش منظـم و متشـکل از گروه هـای کوچـک، تا کتیکـی
بـود کـه واحدهـای بـزرگ جنگـی را شـکل دادنـد و توانسـتند بـه صـورت واحد هـای منطقـه تنظیـم شـوند. جنـگ میان گروهـی کلمبیـا همچنـان ماننـد افغانسـتان، دشـوار ی های
کشـنده یی را در کلمبیـا ایجـاد کـرد. گروه هـای مسـلح باهـم متخاصـم، نیروهـای مسـلحدولتـی، گروه هـای شـبه نظامی و چریک هـا بـا گروه هـای جنایتـکار و کارتل هـای بازرگانـی
مـواد مخـدر پیونـد داشـتند.
جنـگ کلمبیـا ابعـاد بین المللـی نیـز داشـت و در چندیـن دهـه، در دوره ی جنـگ سـردبـه بخشـی از رو یارویـی بـا کمونیسـم و سـپس بـه کارزار مبـارزه منطقه یـی بـا مـواد مخـدر
مبـدل گردیـد. حکومـت کلمبیـا و نیروهـای نظامـی آن کشـور ، کمک هـای بسـیار ی را ازامریـکا در یافـت کردنـد تا بتواننـد شورشـیان را سـرکوب و پالیسـی های مبـارزه بـا مـواد مخـدر
را تطبیـق نماینـد.
گروه هـای شـبه نظامی کـه بـرای مبـارزه بـا چریک هـا ایجادشـده بودنـد، ا کنـون خـود بـهیـک معضـل تبدیـل شـده اند. در نتیجـه، خشـونت بـه کشـتار و ناپدیدشـدن اجبـار ی افـراد
و بازرگانـی مـواد مخـدر حتـا پـس از تطبیـق پیمـان صلـح ادامـه داشـته اسـت. "سازشـنامهرو ی آتش بـس در دهـه ی ۱۹۸۰ بـه سـادگی نقـض شـد، زیـرا دو طـرف همچنـان بـه یک دیگـر
ضربـات سـختی وارد می کردنـد کـه انحـلال جنـاح غیرمسـلح "فـارک" از سـوی شـبه نظامیان راسـت گرا یکـی از آن هـا بـود. هم چنیـن گفتگوهـا در اوایـل دهـه ی ۱۹۹۰م بـه دلیـل تـداوم
کشـتارها، اختطاف هـا و اختـلاف نگاه هـا دربـاره جزئیـات آتش بـس بـه شکسـت انجامیـد.
دور سـوم گفتگوهـا، از سـال ۱۹۹۹ تـا ۲۰۰۲م در پاسـخ بـه بسـیج گسـترده ی مردمـی درپشـتیبانی از صلـح آغـاز شـد. ایـن گفت وگوهـا در قالـب یـک برنامـه ی گسـترده، شـامل
اصلاحـات دولـت بـود. یـک منطقـه ی غیرنظامی شـده در داخـل کشـور ، خـا ک بیطـرف بـودکـه تـداوم گفت وگوهـا را تضمیـن می کـرد، امـا ایـن منطقـه هم چنیـن بـه عنـوان گسـتره ی
راهبـردی بـرای بازسـاز ی تشـکیلا تی "فـارک" بهـره گیـری شـد. پـس از شکسـت گفتگوهـا،آلـوارو اوربیـه کـه بـا شـعار "شکسـت چریک هـا" وارد کارزار انتخاباتـی شـده بـود، بـه
ر یاسـت جمهور ی رسـید و سیاسـت امنیت دموکراتیک را مطرح سـاخت که این سیاست،فـارک را ناتـوان سـاخت
در پنـج دهـه درگیری هـای کلمبیـا، نزدیـک بـه ۲۶۷۰۰۰ تن کشـته شـدند کـه بـه گونـه میانگیـن بالـغ بـر ۵۰۰۰ تن در سـال می شـود و بیشـتر آنان، در حدود ۸۲ درصـد غیر نظامیان
بودند. بیشـتر این افراد بر اثر ترور ، جنگ و کشـتار گروهی نابود شـدند. حملات ترور یسـتی و مین هـا نسـبت بـه دیگـر عوامـل، کمتـر در کشـتار مـردم دخیـل بوده انـد. تقریبـا ۱۰۰هـزار
مـردم عـادی را گروه هـای شـبه نظامی دسـتگیر و کشـتند. ۳۵ هـزار نفـر را گـروه "فـارک" و دیگـر گروه هـای چریکـی سـر بـه نیسـت کردنـد. جنـگ کلمبیـا باعـث جابه جایـی بیـش از هفـت
میلیـون از ۴۹ میلیـون باشـنده در کشـور شـد و همـه جـای آن کشـور در معـرض خشـونت دوامـدار قـرار گرفتـه بـود. در جریـان ایـن سـال ها، ۴۶۰۰۰ تـا ۸۰۰۰۰ نفـر ناپدید شـداند و بیش از
۳۲۰۰۰ تن همچنـان از سـوی گروه هـای سـازمان یافته نظامـی ربـوده شـدند.
گـروه "فـارک" در اوج پویایـی خـود در سـال ۱۳۸۱ در نیمـی از شـهرهای آن کشـور حضـورداشـت و بیـش از ۲۰۰۰۰ جنگجـوی پرتکاپـو در اختیـارش بـود. در زمـان امضـای پیمـان
صلـح، نظامیـان حکومتـی تخمیـن می زدنـد کـه فـارک در جریـان هفـت سـال، ۱۰۰۰ جنگجـوو ۸۵۰۰ تـن پرسـونل غیرنظامـی بـه صـورت فعـال از جنبـش حمایـت می کـرد، زیـر کنتـرول خود داشته است
مهاجرت های اجبار ی همواره یكی از پدیده های شـومی بوده اسـت كه از خشـونت هاو جنگ هـا پدیـد می آیـد. كلمبیـا نیـز از تجـارب تلخ مهاجرت های اجبـار ی در امان نمانده
بـود. در طـی دودهـه ی گذشـته، صدهاهـزار شـهروند كلمبیایـی بـه خاطـر خشـونت، خانه هاو دارایی های شـان را تـرک و نا گزیـر از روسـتا ها بـه حومـه شـهرها كوچانـده شـدند. بـه پایـه
آمارهـای ارائـه شـده، از ۴۴ میلیـون جمعیـت كلمبیـا، بیشـتر از سـه میلیـون نفـر در داخـل ایـن كشـور بی جا شـدند.
مهاجرت هـای اجبـار ی یكـی از مصادیـق بـارز نقـض حقـوق بشـر بـه شـمار می آیـد وپیامدهـای منفـی بسـیار دارد. از پیامدهـای جنـگ کلمبیـا، می تـوان تغییـر در مالكیـت
و بهره گیـری از زمیـن را نـام بـرد. بـا ایـن وجـود، کشـتزارهای کوچـک تجارتـی، فرآورده هـایزراعتـی در مقیـاس بـزرگ تبدیـل می شـد و اتحادیه هـای دهقانـی، جای شـان را بـه دهاقیـن
دادنـد. بـه اسـاس بررسـی ها، در حـدود ۳ تـا ۷ میلیـون هكتـار زمیـن در اثـر بیجاشـدن ها، بـه طـور غیرقانونـی ضبـط گردیـد.منازعـات مسـلحانه جریانـی اسـت كـه تأثیـرات آن بـرای مدت هـای دراز باقـی می مانـد.
بـه همیـن منـوال تأثیـرات بی جاشـدن ها و مهاجـرت اجبـار ی در كلمبیـا در زمـان منازعـه یمسـلحانه در سـطوح طبقـه متوسـط و بـر جامعـه در شـهرهای بـزرگ و اصلـی، پنهـان باقـیمانده بـود
از دهـه ی ۱۹۸۰م تقریبـاً حکومت هـای کلمبیـا تـلاش کردنـد تـا گفتگـو و صلـح کننـدو تلاش هـای آنـان، سـه دوره گفتگوهـای پیشـین بـا گـروه فـارک را دربـر گرفـت و هربـار
گفتگوهـا بـه شکسـت انجامیـد و درگیری هـا گسـترش یافـت. آتش بـس در سـال های دهـه ی هشـتاد میـلادی در اثـر حمـلات دوامـدار و شـدید جوانـب درگیـر بـه مـرور زمـان کمتـر شـد
و اتحادیـه ی وفـاداران شـاخه ی غیـر نظامـی فـارک بـر اثـر حمـلات شـبه نظامیان راسـت گرامنحـل گردیـد. همیـن گونـه، گفتگوهـا در اوایـل دهـه ۱۹۹۰ م در نتیجـه ی ادامـه ی کشـتارها،
اختطاف هـا و اختلافـات بـه شکسـت انجامیـد. سـومین دور گفتگـو از سـال ۱۳۷۸ تـا ۱۳۸۱در پاسـخ بـه بسیج سـاختن مـردم در پشـتیبانی از صلـح آغـاز شـد.
ایـن گفتگوهـا متمرکـز بـه اصـلاح سـاختار دولـت بـود، یـک منطقـه غیـر نظامی شـدهدر داخـل کلمبیـا، خـا ک بیطـرف بـرای تـداوم گفتگوهـا را تضمیـن می کـرد، امـا ایـن منطقـه
هم چنیـن همچـون گسـتره راهبـردی بـرای بازسـاز ی تشـکیلا تی فـارک بهـره گیـری شـد. بـاایـن وجـود ایـن رو یکـرد بـا تخطـی گسـترده و مـداوم حقـوق بشـر ماننـد کشـتار فجیـع و بدون
محا کمـه غیرنظامیـان همـراه بـود.
بیگمـان از بسـیار جهـات، همانندی هایـی میـان کلمبیـا و افغانسـتان قابـل مشـاهده اسـت. در این دو کشـور ، گروه های مسـلح زیر فرماندهی نیروهای نظامی کشـور و یا شـورش
در برابـر حکومـت و در برابـر یکدیگـر جنـگ کردنـد، تـرور نمودند، ویرانی برجا گذاشـتند و ازسـوی دیگـر ، منافـع آشـکار مـواد مخـدر و فرصت هـای دیگـر ، زمینـه سـازجنگ و یرانـی بـود.
حمایـت امریـکا از یـک سـوی و پناهـگاه دادن بـه سـوی دیگـر در کشـور همسـایه از عوامـل منازعـه در ایـن دو کشـور بـوده اسـت.
باز یگران بین المللی و منطقه یی در افغانستان، آشکارا در منازعات کلمبیا درگیر نبوده انـد، امـا فتنه آفرینـی آنـان را می شـود درک کـرد. هرچنـد امریـکا از عملیـات نظامـی حکومـت
کلمبیـا بـرای مبـارزه بـا مـواد مخـدر و شورشـیان پشـتیبانی می کـرد، امـا هرگـز به طور مسـتقیم در نبردهـا اشـترک نورز ید. تفاوتـی کـه در درگیری هـای کلمبیـا و افغانسـتان بـود، ایـن اسـت
کـه خـط جنـگ میـان جناح هـای درگیـر در کلمبیـا آشـکارتر از افغانسـتان بـود و در کلمبیـا،حکومـت منسـجم تر و کمتـر آسـیب پذیر و در برابـر شورشـیان سـازمانیافته تر بـود و شـرایطی
که احتمـال گفتگوهـا صلـح را بـالا مـی بـرد، گسـترش یافته بود.
می تـوان از درگیری هـا و منازعـات کلمبیا درس های بسـیار ی آموخت. به نتیجه رسـیدن گفتگوهـا افغانسـتان، بسـتگی بـه امـکان گفتگـوی دوسـویه میـان حکومـت و طرف هـای
درگیـر در افغانسـتان دارد. همیشـه در پیشـبرد گفتگوهـا و صلـح افغانسـتان، کسـانی نقـش داشـتند کـه نـه تنهـا علاقمنـدی و بـاور بـه صلـح نداشـتند، بلکـه خـود ویرانگـر آن بودنـد.
تعهد صادقانه به مردم و سـرزمین افغانسـتان، باید ابعاد دیگر صلح، سـهم گیری اشـخاص بی طـرف و صـادق در گفتگوهـای صلـح، نهادهـای غیـر دولتـی و یـا دیگـر کشـورها پیرامـون
صلـح، امکان سـنجی روند هـای گسـترده تر ملـی وارد ایـن رونـد شـوند تـا راه حـل سیاسـی همه پذیـر به میـان آیـد و افغانسـتان بـه آرامـش برسـد.
در نهایـت، کلمبیـا بـه صلـح رسـید و گفتگوهـای صلـح بـا فـارک منتـج بـه قـرارداد صلح۱۳۹۵ شـد. این گفتگوها با تبادل نامه از سـوی کمیشـنر صلح حکومت "فرانک پیرل" آغاز
شـد و بـه واسـطه ی یـک تاجـر بومـی به رهبـران فارک انتقال داده می شـد. در مرحله ی پسـین بـه دنبـال مشـاجره میـان "آلـوارو اوریبـه" رئیس جمهـور کلمبیـا و "هوگـو چاویـز " رئیس جمهور
ونزوئلا، یک دیدار پنهانی در تابسـتان سـال ۱۳۸۹در برازیل سـازماندهی شـده بود، لغو شـد.در آن وقـت هـردو طـرف، بیـش از هـر زمـان دیگـری برای گفتگو آمـاده بودند.
گـروه فـارک بـه شـدت از سـوی نیروهـای نظامـی دولتـی سـرکوب شـده بـود کـه منجـر به ازدست رفتن فرماندهان کلیدی و پناهگاه های عمده ی آنان گردید. جنبش تضعیف شده،
امـا بـه آهسـتگی درپـی احیـای تـوان نظامی خود بود، ولـی هیچ یک از طرف هـا در موقف برد قرارنداشـت. هـم چنـان فشـار فزاینـده ی بـر هـردو طـرف از سـوی باز یگـران بین المللـی و نیـز
تاجران کشـور محسـوس بود تا سـرانجام خشـونت پایان یابد و ثبات تضمین شـود و به ویژه ونزوئـلا گـروه فـارک را تشـویق کرد تا وارد گفتگو شـود.
از نـگاه تحلیلگـران امریکایـی در آن هنـگام، دیگـر گـروه رئیـس جمهـور هوگـو چاوز فـارک را در راسـتای نقشـی کـه و ی بـرای خـود در منطقـه قایـل بـود، حایـز اهمیـت نمی دیـد
وی چهـل و پنجمیـن رئیس جمهور ونزوئلا بـود. چـاوز بـه عنـوان رهبـر حـزب بولیـوار ی چـپ وانقـلاب بولـوار ی شـناخته می شـود و بـه خاطـر سیاست های سوسـیال دموکراتیـک، ضدیتـش
با جهانی ساز ی نئولیبرالی و سیاسـت خارجـی آمریـکا، و حمایـت از مواضع ایران و فلسطین مشـهوربـود. او مؤسـس حـزب چپگـرای جنبـش جمهـور ی پنجـم بـود و بـه دلیـل ابتـلا بـه سـرطان در سـال ۲۰۱۳
در سـن ۵۸ سـالگی درگذشـت. هوگـو چـاوز در ۱۹۹۸ بـرای نخسـتین بـار رئیس جمهـور ونزوئـلا گردیـد ودر انتخابـات ۲۰۰۲ و ۲۰۰۶ نیـز دو بـار بـه ایـن سـمت برگزیـده شـد. و ی در انتخابـات سـال ۲۰۱۲ نیـز برای
بـار چهـارم بـه پیـروز ی رسـید، ولـی بیمـار ی، او را بـرای ایراد سـوگند ر یاسـت جمهـور ی ناتوان کـرده بود".و بـه فـارک یـادآور ی کـرده بـود کـه "شـما رییس جمهـور ی دار یـد کـه می خواهـد بـه عنـوان
یـک صلح آفریـن دیـده شـود و منطقـه را متحـد سـازد و اهمیـت دهـدپـس از همه پرسـی،حکومـت بـا رهبـران مخالفـان پیمـان صلـح دیـدار کـرد تـا خواسـته های شـان را در یافـت
نمایـد و سـپس گفتگوهـای جدیـد را در "هاوانـا" آغـاز کـرد و دو طـرف پـس از شـش هفته گفتگـو ، پیمـان را بازنویسـی کردنـد. شـرایط و تعریـف میکانیزم هـای انتقالـی سـخت تر شـد،
امـا نـکات اصلـی عـدم محکومیـت بـه زنـد ان و عـدم ممنوعیـت پویایـی سیاسـی حفـظگردید. فارک هم چنان دسـت کم ۱۰ کرسـی پارلمان را برای دو دوره اول همچون سـهمیه ی
خـود در نظـر گرفـت.
امـا در بـاره افغانسـتان، مـوارد عمـده بایـد پیش از آغاز گفتگوها به سـنجش گرفته و حل گردنـد. فرهنـگ تفرقه گرایـی از میـان برچیـده شـود. حقـوق زنـان، اقلیت هـا و همـه ی مردم به
گونه ی جدی درنظر گرفته شود و به خاطر اینکه جامعه ی بین الملل و حکومت افغانستان تمایـل دارنـد تـا به خاطـر رسـیدن به یک صلح محقق گردد
پس از حملـه آمریـکا بـه افغانسـتان در پاسـخ به حمـلات ترور یسـتی 11 سـپتامبر۲۰۰۱انجام شـد. از آنجـا کـه از سـال 1979 بـه بعـد هیـچ دولـت مـورد تأییـد مـردم افغانسـتان وجـود
نداشته اسـت، لازم بـود بـرای تشـکیل یـک دولـت ملی لویه جرگه انجام شـود و حکومتـدار ی به صـورتدوره انتقالـی باشـد. بـا ایـن وجـود، در پـی پیـروز ی سـریع نیروهای ائتـلاف شـمال و ایالات متحـده
آمریکا بایـد اقدامـات فـور ی صورت گرفت
دومیـن تفـاوت ایـن اسـت کـه بـه جـای ر یاسـت اجرایـی "ر یاسـت شـورای عالـی مصالحه ملـی" بـه دا کتـر عبـدالله داده شـده اسـت. بنابـر آن، تفکیـک کـه میـان کابینـه و شـورای وزیـران در
موافقت نامـه ی حکومـت وحـدت ملـی آمـده بـود، از بیـن رفتـه و دیگـر شـورای وزیـران وجـود نـدارد
زلمی خلیل زاد، فرسـتاده ی امریکا در باره ی مصالحه افغانسـتان "برای پایان بخشـیدنبـه تراژ یـدی افغانسـتانسـرعت به نفع تبار خود به خـرج داد. جـان سـخن ایـن اسـت کـه اراده و تعهـد همـه
طرف هـای جنـگ افغانسـتان نسـبت بـه گفتگوهـا رسـمی روشـن نیسـت و در بـاره ی آن،هـزاران پرسـش بـی پاسـخ هنـوز وجـود دارد