عبدالواحد خرم
«ثبات سیستم پولی، مبین ثبات سیاسی نظام است»
پس از مطالعه دقیق و حوصلهمندانه اثر سهجلدی داکتر سید عبدالله کاظم، استاد پیشین فاکولته اقتصاد دانشگاه کابل، تحت عنوان «زندگی سیاسی شهید محمد داوداز آغاز تا انجام ( -۱۳۱۰ -۱۳۵۷)»، بخشی از کتاب که بر ارقام و شاخصهای پولی استوار است، توجه خاص مرا جلب نمود. بهویژه صفحات ۷۸۳ تا ۷۸۶ که در آن ارزش پول افغانی در برابر دالر امریکایی از سال ۱۳۴۵ تا ۱۳۸۰ هجری شمسی (۱۹۶۶–۲۰۰۱ میلادی) مورد بررسی قرار گرفته است :
«به طور مختصر باید گفت که نرخ تبادله دلار و افغانی از شروع کودتای ثور تا سقوطکابل بدست طالبان از یک دلار تقریبا ۴۲ افغانی به ۴۵۲۰ افغانی تغیر نمود و این تغیر ۱۱۰چند افزایش دالر و یا تقلیل ارزش پول افغانی را در ظرف هفده سال نشان می دهد . این تغیر برای کشوریکه به مرور زمان تمام مایحتاج خود را از خارج وارد می کند وتولیدات داخلی تقریبا در حال نابودی تقرب کرده بود ، یک حقیقت بسیار تلخ و تاثیرانگیز را بیان می کند .
در اینجا باز هم قابل تصریح می باشد که یک قسمت بلند رفتن قیمت ها به طور عمومو اسعار به خصوص در مدت کوتاه ناشی از حالات روانی می باشد که با وقوع جنگ هاو اوضاع نا قرار به سرعت رو به افزایش می رود و بر عکس با امید واری به صلح و برگشت احتمالی قیمت ها و نرخ تبادله اسعار رو به نزول می گذارد ، چنانکه بعد ها نرختبادله یک دالر امریکایی در سال ۱۳۸۰ ش ( ۲۰۰۱ م ) تقریبا به ۶۰ هزار افغانی رسید
برای شرح مزید این موضوع اخیرا سندی بدستم رسید که نرخ خرید و فروش دالر را بهافغانی در مارکیت آزاد اسعار نشان می دهد . این سند از طرف ریاست صراف های شهرکابل در سرای مشهور شاهزاده که در واقع مرکز بازار آزاد تبادله اسعار و ارسال حوالهجات اسعاری می باشد ، به نشر رسیده است
از روی این سند می توان سیر وسطی تغیر نرخ تبادله افغانی را با دالر امریکایی از سال۱۳۴۵ تا ۱۳۸۰ ( ۱۹۶۶ تا ۲۰۰۱ م ) طی دوره های مختلف مشاهده کرد ، از اینقرار :
۱- از اوسط “ دهه دموکراسی “ تا کودتای ۲۶ سرطان ۱۳۵۲ :
—————————————————
۱۳۴۵ - خرید یک دالر ۷۴٫۵۴ افغانی فروش آن ۷۵.۰۴ افغانی
۱۳۴۶ - خرید ۷۵.۲۲ فروش ۷۵.۷۲
۱۳۴۷ - خرید ۷۴،۱۱ فروش ۷۴.۱۶
۱۳۴۸ - خرید ۷۴ .۹۲ فروش ۷۵.۴۲
۱۳۴۹ - خرید ۹۰.۰۸ فروش ۹۰.۵۸
۱۳۵۰ - خرید ۸۳.۶۵ فروش ۸۴.۱۵
۱۳۵۱ - خرید ۷۷.۲۰ فروش ۷۷.۷۰ »
تحلیل این دوره
بررسی این ارقام نشان میدهد که از سال ۱۳۴۵ تا ۱۳۴۸ نرخ تبادله تقریباً در محدوده ۷۴ تا ۷۵ افغانی در نوسان بوده است؛ نوسانی اندک و قابلکنترل که بیانگر ثبات نسبی نظام اقتصادی و اعتماد عمومی به ساختار سیاسی آن زمان میباشد.
هرچند در سال ۱۳۴۹ افزایش قابل توجهی تا حدود ۹۰ افغانی مشاهده میشود، اما این افزایش پایدار نمانده و در سالهای ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ روند تعدیل و کاهش نسبی به چشم میخورد. فاصله اندک میان نرخ خرید و فروش نیز نشانگر ثبات بازار و نبود التهاب شدید اقتصادی در آن دوره است.
این مقایسه بهروشنی نشان میدهد که در دورهای که ساختار سیاسی کشور هنوز دچار فروپاشی و جنگ سراسری نگردیده بود، سیستم پولی نیز از ثبات نسبی برخوردار بود. در مقابل، با آغاز بحرانهای عمیق سیاسی و نظامی، نخستین نشانههای بیثباتی در ارزش پول ملی آشکار گردید.
نتیجهگیری:
با تأمل در ارقام ارائهشده درباره نرخ تبادله افغانی در برابر دالر امریکایی طی سالهای ۱۳۴۵ تا ۱۳۸۰ هجری شمسی، بهروشنی دیده میشود که میان ثبات سیاسی و ثبات پولی رابطهای مستقیم و انکارناپذیر وجود دارد. در دورههایی که نظام سیاسی از انسجام و آرامش نسبی برخوردار بوده، ارزش پول ملی نیز در محدودهای ثابت و قابل پیشبینی حفظ شده است؛ اما هرگاه کشور وارد مرحله بحران، جنگ و بیثباتی گردیده، نخستین بازتاب آن در کاهش شدید ارزش پول ملی ظاهر شده است.
افزایش سرسامآور نرخ دالر از دهها افغانی به هزاران و سپس دهها هزار افغانی، تنها یک تغییر عددی نیست، بلکه بیانگر تضعیف اعتماد عمومی، گسترش ناامنی، وابستگی اقتصادی و فروپاشی ساختارهای تولیدی کشور است. از اینرو میتوان گفت که سیستم پولی هر کشور آیینهٔ تمامنمای وضعیت سیاسی آن کشور است.
بنابراین، ثبات سیستم پولی نه یک پدیده صرفاً اقتصادی، بلکه بازتاب مستقیم ثبات سیاسی، امنیت اجتماعی و اعتماد عمومی به نظام حاکم میباشد؛ و هرگاه این عناصر تقویت گردد، ارزش پول ملی نیز استحکام مییابد
۲- دوره جمهوریت محمد داود از ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۷ :
۱۳۵۲ - خرید یک دالر امریکایی ۶۰.۵۰ افغانی فروش ۶۱.۰۰
۱۳۵۳ - خرید ۵۴.۱۰ ، فروش ۵۴.۹۰
۱۳۵۴ - خرید ۵۴.۸۳ فروش ۵۵.۲۹
۱۳۵۵ - خرید ۴۶.۶۶ فروش ۴۷.۰۳
۱۳۵۶ - خرید ۴۱.۹۰ فروش ۴۲.۱۵
۱۳۵۷ - خرید ۴۲.۳۱ فروش ۴۲.۵۷
۳- نرخ اسعار در دوره حکومت خلق و پرچم از ۱۳۵۸ تا ۱۳۷۰
—————————————————
۱۳۵۸ - خرید ۴۳.۶۵ فروش ۴۳.۷۸
۱۳۵۹ - خرید ۴۶.۰۶ فروش ۴۶.۲۰
۱۳۶۰ - خرید ۵۶.۵۳ فروش ۵۶.۷۰
۱۳۶۱ - خرید ۷۴.۱۰ فروش ۷۴.۳۶
۱۳۶۲- خرید ۱۰۰.۴۲ فروش ۱۰۰.۴۹
۱۳۶۳ - خرید ۱۲۱.۵۲ فروش ۱۲۱.۹۱
۱۳۶۴ - خرید ۱۳۲.۷۲ فروش ۱۳۳.۱۶
۱۳۶۵ - خرید ۱۴۹.۸۰ فروش ۱۵۰.۲۵
۱۳۶۶ - خرید ۱۷۹.۱۱ فروش ۱۷۹.۸۳
۱۳۶۷ - خرید ۲۱۴.۸۴ فروش ۲۱۵.۵۰
۱۳۶۸ - خرید ۴۱۳.۷۵ فروش ۴۱۴.۷۲
۱۳۶۹ - خرید ۶۷۵.۹۱ فروش ۶۷۹.۳۵
۱۳۷۰ - خرید ۱۱۷۷.۸۸ فروش ۱۱۸۳.۰۳
۴ - دوره حکومت تنظیمی ( استاد ربانی ) از ۱۳۷۱تاسقوط کامل بدست طالبان ( میزان۱۳۷۵ ) :
—————————————————
۱۳۷۱ - خرید ( یک دالر امریکایی ) ۸۸۴.۱۳ افغانی ، فروش ۸۸۹.۱۰
۱۳۷۲- خرید ۱۵۳۴،۰۴ فروش ۱۵۴۱.۶۸
۱۳۷۳- خرید ۶۲ ۳۸۳۰ فروش ۳۸۴۲.۹۷
۱۳۷۴- خرید ۵۴۹۸.۹۹ فروش ۵۷۱۳.۲۸
۱۳۷۵ - ۱۸۰۰۰.۶۴ فروش ۱۸۱۱۸.۱۵
۵- دروه مختلط حکومت سیار استاد ربانی ٫ طالبان و دوستم از ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۰ :
—————————————————
۱۳۷۶ - خرید ( یک دالر امریکایی ) ۲۴۴۸۳.۶۰ افغانی ، فروش …….؟
۱۳۷۷ - خرید ۲۵۶۶۹.۰۶ ، فروش ………؟
۱۳۷۸ - خرید ۴۸۰۵۸.۰۹ ، فروش ……..؟؟
۱۳۷۹ - خرید ۶۷۵۴۸.۱۴ فروش ……..؟؟
۱۳۸۰ - خرید ۵۵۷۳۹،۰۲ فروش ۵۵۷۳۹.۰۲
قابل ذکر است که چون لست فوق از طرف اتحادیه صرافان شهر کابل در سرایشاهزاده ترتیب گردیده است ، لذا شامل نرخ تبادله با نوت های دوستم در مزار شریفنمی باشد که در آنجا یک دالر تا ۱۰۰۰۰۰ ( یک لک افغانی ) توسط نوت های ده هزارافغانیگی دوستم بنام پول جنبشی تبادله می گردید و این وضعیت پنجسال ادامه یافتو پول کابل بنام دولتی مسما بود
از دوران جمهوریت کرزی تا اداره طالبان که حدود بیست وپنج سال می گذرد خوانندهگان خود در جریان اند نیاز به تشریح ندارد