عارف عرفان
پس‌لگدهای جهاد افغانستان بر جوامع عربی و ماورای آن
بازگشت شعله‌های افراط‌گرایی مذهبی به سوی حامیان جهاد
جهاد افغانستان در دهه هشتاد میلادی، فراتر از یک رویارویی نظامی و سیاسی، به میدان گسترده‌ای برای بسیج مذهبی، سازمان‌دهی داوطلبان جنگجو و تقویت جریان‌های افراط‌گرای عرب تبدیل گردید. برخی حکومت‌های عربی، به‌ویژه عربستان سعودی، با حمایت مالی، تبلیغاتی و مذهبی از جهاد افغانستان، در تقویت انگیزه پیوستن داوطلبان عرب به جنگ نقش داشتند. آن‌ها فضای تبلیغاتی را برای ایجاد انگیزه در میان داوطلبان چنان گرم ساختند که حرارت آن، جامعه عربی، سنت‌های اجتماعی و فرهنگی و برداشت‌های مذهبی موجود در این جوامع را نیز درهم پیچید.
جهاد افغانستان در دهه ۱۹۸۰ نقش بسیار مهمی در گسترش سلفی‌گری جهادی و رادیکال‌شدن بخشی از جریان‌های مذهبی عربستان سعودی داشت. توماس هگ‌هامر، پژوهشگر شناخته‌شده جنبش‌های جهادی، در کتاب Jihad in Saudi Arabia: Violence and Pan-Islamism since 1979 توضیح می‌دهد که جنبش جهادی سعودی در دهه ۱۹۸۰، در بستر جنگ افغانستان شکل گرفت.
نقش دستگاه‌های استخباراتی در سازمان‌دهی و تقویت جریان‌های جهادی افغانستان را نمی‌توان از پیامدهای بعدی افراط‌گرایی مذهبی جدا ساخت. همکاری سازمان استخبارات مرکزی امریکا (CIA)، استخبارات نظامی پاکستان (ISI) و دستگاه استخبارات عربستان سعودی در حمایت از گروه‌های مسلح مخالف حکومت افغانستان، بخشی از سیاست سازمان‌یافته جنگ سرد بود. این همکاری، همراه با بسیج مذهبی و شبکه‌های تبلیغاتی و مالی فراملی، به تقویت نیروهایی یاری رساند که برخی از آن‌ها بعدها به جریان‌های افراطی مستقل و حتی مخالف حامیان پیشین خود تبدیل شدند.
بدین‌سان، حمایت استخباراتی از جهاد افغانستان، نه‌تنها در سرنوشت آن کشور، بلکه در تحولات سیاسی و امنیتی جوامع عربی و پاکستان نیز پیامدهای ماندگاری بر جای گذاشت. (*۶)(*۷)(*۸)
شاهزاده ترکی الفیصل آل سعود، رئیس پیشین استخبارات عربستان سعودی، در کتاب «پرونده افغانستان» (The Afghanistan File) روایت‌هایی ارائه می‌کند که می‌توان آن‌ها را از منظر بازگشت پیامدهای افراط‌گرایی مذهبی به جوامع حامی جهاد بررسی کرد.
حمله افراط‌گرایان به نهاد خیریه خواهر رئیس استخبارات سعودی
ترکی الفیصل می‌نویسد که یکی از خواهرانش، که در فعالیت‌های خیریه سهم داشت و برای گسترش نقش اجتماعی زنان تلاش می‌کرد، هدف حمله یک واعظ مذهبی قرار گرفت. آن واعظ در خطبه نماز جمعه یکی از مساجد ریاض، نهاد خیریه او را «فاحشه‌خانه» نامید.
ترکی الفیصل توضیح می‌دهد که جمعه بعد شخصاً به همان مسجد رفت و از واعظ خواست برای اتهام خود مدرک ارائه کند. چون هیچ مدرکی ارائه نشد، واعظ تا پایان هفته از وظیفه‌اش برکنار گردید. (*۱)
این رویداد نشان می‌دهد که گسترش نگرش‌های مذهبی سخت‌گیرانه و افراطی، که ریشه‌های آن به سیاست‌های عربستان سعودی در راستای پروژه‌های اسلام‌گرایی وابسته بود، چگونه می‌توانست حتی فعالیت‌های اجتماعی وابسته به خانواده حاکم سعودی را هدف حمله قرار دهد.
افراط‌گرایی مذهبی و محدودسازی زنان در الجزایر
ترکی الفیصل در همان کتاب، هنگام بررسی نگرش جریان‌های اسلام‌گرای عرب نسبت به زنان، سخن یکی از رهبران جبهه نجات اسلامی الجزایر را چنین نقل می‌کند:
«زن در تمام زندگی خود تنها سه بار باید از خانه بیرون شود: هنگامی که تولد می‌شود، هنگامی که ازدواج می‌کند و هنگامی که او را به قبرستان می‌برند.» (*۲)
آنچه در این تصویر جلوه‌نمایی می‌کند، آهنگ جهاد افغانستان و پس‌منظر آن در کشورهای عربی است که ناقوس خطر را پیوسته به صدا درآوردند.
این دیدگاه، نمونه‌ای از تفکر مذهبی سخت‌گیرانه‌ای بود که حضور اجتماعی زنان را به‌شدت محدود می‌ساخت. ترکی الفیصل توضیح می‌دهد که برای صاحبان چنین نگرشی، گسترش نقش زنان در جامعه به چالشی تبدیل شده بود که توانایی برخورد با آن را نداشتند.
اسامه بن‌لادن؛ از بسیج جهادی تا تقابل با حکومت سعودی
یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های بازگشت پیامدهای جهاد افغانستان به کشورهای عربی، سرگذشت اسامه بن‌لادن است.
بن‌لادن، که با استفاده از فضای مساعد سیاسی، مالی و مذهبی دوران جهاد افغانستان در ایجاد و گسترش شبکه‌های جنگجویان عرب نقش داشت، بعدها به یکی از چهره‌های اصلی تروریسم فراملی تبدیل گردید. فعالیت‌های او و سازمان القاعده پیامدهای ویرانگری برای افغانستان و دیگر کشورها بر جای گذاشت. اما همان فضایی که زمینه رشد نفوذ مذهبی و تشکیلاتی او را فراهم ساخته بود، پس از بازگشت به عربستان، به رویارویی میان وی و حکومت سعودی انجامید.
ترکی الفیصل در صفحه ۱۱۲ کتاب می‌نویسد که بن‌لادن در جریان بحران اشغال کویت، پیشنهادی به شاهزاده سلطان ارائه کرد که بر اساس آن، نیروهای او می‌توانستند در آزادسازی کویت سهم بگیرند.
به روایت ترکی الفیصل، این پیشنهاد از نظر نظامی غیرواقع‌بینانه بود؛ زیرا بن‌لادن تفاوت شرایط جنگ چریکی در کوهستان‌های افغانستان و جنگ متعارف در سرزمین هموار کویت را در نظر نگرفته بود. او همچنین نقش محدود داوطلبان عرب را در مقایسه با مجاهدین افغانستان نادیده می‌گرفت.
شاهزاده سلطان پیشنهاد بن‌لادن را نپذیرفت و از او خواست در شرایط دشوار آن زمان از حکومت سعودی حمایت کند. ترکی الفیصل می‌نویسد که رد این پیشنهاد، ظاهراً بن‌لادن را به‌شدت آزرده ساخت و در تحول بعدی تفکرات او نقش داشت. (*۳)
در صفحات ۱۱۲ و ۱۱۳ کتاب آمده است که بن‌لادن در اواخر سال ۱۹۹۰ و اوایل ۱۹۹۱، بدون اجازه وزارت معارف عربستان، در مسجد بن‌لادن در جده و در مکاتب به ایراد سخنرانی پرداخت. او از حضور نیروهای خارجی در عربستان انتقاد می‌کرد و خواهان اتحاد مسلمانان بود.
پولیس جده او را احضار کرد و دستور توقف سخنرانی‌های بدون مجوز را داد. بن‌لادن برای مدتی از این دستور پیروی کرد، اما دو ماه بعد دوباره به سخنرانی پرداخت و این بار نیز از سوی پولیس احضار شد و با دستور جدی‌تری برای توقف فعالیت‌هایش روبه‌رو گردید. (*۴)
آنچه در این رویکرد بیش از پیش قابل توجه است، این است که با مشارکت فعال اردوگاه تروریسم عربی، جمهوری دموکراتیک افغانستان فروپاشید و مأموریت این گروه‌های تروریستی عربی پایان یافت؛ حتی برای سرکردگان تروریست، مانند بن‌لادن، دیگر مجال سخنرانی در مساجد سعودی مجاز نبود.
این روند سرانجام به رویارویی آشکار بن‌لادن با حکومت سعودی انجامید و در سال ۱۹۹۴ تابعیت سعودی او سلب گردید؛ موضوعی که ترکی الفیصل نیز در صفحه ۱۱۲ به آن اشاره می‌کند. (*۵)
باید خاطرنشان ساخت که خروج بن‌لادن از عربستان سعودی نه‌تنها پایان مأموریت و فعالیت‌های جهادی وی نبود، بلکه آغاز مرحله تازه‌ای از نقش‌آفرینی او در تحولات سیاسی و نظامی منطقه و پیشبرد پروژه‌های جدید جهادی گردید. پیوند بن‌لادن با طالبان و امارت اسلامی افغانستان، مرحله تازه‌ای از تحول شبکه‌های جهادی را رقم زد. بن‌لادن پس از بازگشت از سودان به افغانستان در سال ۱۹۹۶، مناسبات خود را با طالبان تحکیم بخشید و در برابر حمایت مالی و نظامی از این گروه، از پناهگاه امن و امکانات گسترده برای سازمان‌دهی القاعده برخوردار گردید. بدین‌ترتیب، افغانستان بار دیگر، این‌بار زیر حاکمیت امارت اسلامی، به پایگاه آموزش، تجهیز و طراحی عملیات تروریستی فراملی تبدیل شد. این مناسبات سرانجام ظاهراً زمینه سازمان‌دهی حملات تروریستی ۱۱ سپتمبر ۲۰۰۱ توسط القاعده را فراهم ساخت؛ حملاتی که به بستر مداخله نظامی امریکا و متحدانش و اشغال افغانستان منجر گردید. (*۱۴)
پیدایش طالبان؛ تداوم میراث جهاد و شکل‌گیری مرحله تازه‌ای از سیاست منطقه‌ای
ظهور طالبان را نمی‌توان جدا از میراث پروژه جهادی افغانستان بررسی کرد؛ پروژه‌ای که امریکا در چارچوب رقابت جنگ سرد، عربستان سعودی با پشتیبانی مالی و مذهبی، و پاکستان با سازمان‌دهی استخباراتی و نظامی در تقویت آن نقش داشتند. طالبان در بستر شبکه‌های مذهبی، نظامی و سیاسی برآمده از همان جنگ شکل گرفتند و با حمایت تعیین‌کننده پاکستان، به نیروی تازه‌ای در معادله قدرت افغانستان تبدیل شدند. طنز تلخ تاریخ آن بود که این جریان، پس از بهره‌گیری از میراث جهاد، سرانجام علیه بسیاری از همان تنظیم‌ها و فرماندهان مجاهدین برخاست و قدرت را از دست آنان بیرون کشید. بدین‌سان، پروژه‌ای که برای سرنگونی یک نظام سیاسی پرورش یافته بود، در تحولی تاریخی، به نیرویی انجامید که خودِ وارثان نخستین آن پروژه را نیز از میدان قدرت کنار زد.
پاکستان و تحریک طالبان پاکستان (تی تی پی)؛ بازگشت بذرهای افراط‌گرایی به سرزمین پرورش‌دهنده آن
پاکستان، که از طریق سازمان استخبارات نظامی خود (ISI) در سازمان‌دهی، تجهیز و حمایت از گروه‌های جهادی افغانستان نقش محوری داشت، سرانجام خود به یکی از میدان‌های اصلی بازگشت خشونت جهادی تبدیل گردید.
شبکه‌های مسلح و مناسبات فرامرزی‌ای که طی دهه‌ها در بستر جنگ افغانستان گسترش یافته بودند، پس از سال ۲۰۰۱ و تغییر موضع اسلام‌آباد در قبال جنگ علیه تروریسم، وارد مرحله تازه‌ای شدند.
در سال ۲۰۰۷، تحریک طالبان پاکستان (تی تی پی) به رهبری بیت‌الله محسود از ائتلاف گروه‌های مسلح شکل گرفت و جنگ علیه دولت پاکستان را گسترش داد. این گروه با حملات انتحاری، کشتار غیرنظامیان و عملیات علیه نیروهای امنیتی، اقتدار دولت را به چالش کشید.
پس از بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان در سال ۲۰۲۱، پیوندهای فرامرزی و فعالیت‌های TTP بار دیگر به یکی از عوامل تشدید تنش میان کابل و اسلام‌آباد تبدیل گردید. (*۹)(*۱۰)
طنز تلخ تاریخ در آن است که دستگاه استخباراتی پاکستان، که افغانستان را به میدان پرورش و گسترش جریان‌های جهادی تبدیل کرده بود، اکنون با پیامدهای همان محیط سیاسی و ایدئولوژیک در داخل کشور خود روبه‌رو است.
بدین‌سان، آتشی که برای تأمین اهداف راهبردی در افغانستان برافروخته شد، به یکی از عوامل فرسایش امنیت داخلی و تشدید بحران مناسبات افغانستان و پاکستان مبدل گردید.
جنگجویان عرب؛ از تهدید حکمتیار و اعتیاد تا گسترش جهاد به تاجیکستان و چچن
روایت ترکی الفیصل از سرنوشت جنگجویان سعودی، یکی دیگر از جلوه‌های تکان‌دهنده پیامدهای جهاد افغانستان را آشکار می‌سازد.
به نوشته او، عربستان سعودی در اکتوبر ۱۹۹۲ جنرال محمد عید العتیبی را برای بازگرداندن داوطلبان سعودی به کابل فرستاد. اما گلبدین حکمتیار، افراطی‌ترین رهبر جهادی که جمع کثیری از جنگجویان سعودی در نیروهایش حضور داشتند، پاسپورت‌های آنان را ضبط کرده و با تهدید به زندان، مانع بازگشت‌شان می‌شد.
ترکی الفیصل ادعا می‌کند که حکمتیار حتی اجازه داده بود شماری از این جنگجویان به مواد مخدر معتاد شوند؛ زیرا افراد تحت تأثیر مواد مخدر برای اجرای مأموریت‌های انتحاری به سود او آماده‌تر می‌شدند.
از ۲۰ جنگجوی سعودی که از نیروهای حکمتیار بازگردانده شدند، ۱۶ نفر معتاد بودند و به درمان نیاز داشتند. این روایت، چگونگی تبدیل‌شدن برخی داوطلبان عرب به ابزار جنگی فرماندهان جهادی را نشان می‌دهد. (*۱۱)
با وجود بازگشت حدود ۲۰۰ تن از جنگجویان سعودی از اکتوبر ۱۹۹۲ تا سپتمبر ۱۹۹۶، شعله‌های جهاد فرامرزی خاموش نگردید و تعدادی از جنگجویان جهادگر عرب، پس از افغانستان به جنگ تاجیکستان و سپس چچن پیوستند.
بدین‌ترتیب، افغانستان برای برخی جنگجویان عرب نه پایان یک جنگ، بلکه آغاز زنجیره‌ای از جنگ‌های فراملی بود که پیامدهای آن دوباره به کشورهای مبدأ بازگشت. (همان منبع، صفحات ۱۳۴–۱۳۵)
روزنامه The Christian Science Monitor در ۱۶ نوامبر ۱۹۹۳ گزارش داد که روشن جوادوف، معاون وزارت داخله آذربایجان، در اگست همان سال به افغانستان سفر کرد و با گلبدین حکمتیار درباره اعزام جنگجویان آن حزب به جبهه قره‌باغ، در برابر پرداخت پول، مذاکره نمود. این روزنامه حضور جنگجویان حزب اسلامی در جنگ علیه نیروهای ارمنی را نیز مستند ساخت. (*۱۲)
همایون جریر، داماد حکمتیار، در سال ۲۰۲۰ شمار جنگجویان اعزام‌شده از سوی حزب اسلامی را حدود پنج‌هزار نفر اعلام کرد. (*۱۳)
به روایت برخی از جنگجویان حزب اسلامی که شخصاً در جنگ قره‌باغ حضور داشتند، حزب اسلامی تنها بخشی از حقوق تعیین‌شده برای جنگجویان را به آنان می‌پرداخت و بخش قابل ملاحظه‌ای از این مبالغ در اختیار رهبران حزب قرار می‌گرفت.
نتیجه‌گیری
جهاد افغانستان برای حامیان منطقه‌ای و بین‌المللی آن به شمشیری دولبه تبدیل گردید. دستگاه‌های استخباراتی که با بهره‌گیری از انگیزه‌های مذهبی، آتش جهاد را برای تحقق اهداف ژئوپولیتیکی خویش شعله‌ور ساختند، سرانجام با پیامدهای گسترش شبکه‌های افراطی نیز روبه‌رو شدند.
از رویارویی بن‌لادن با حکومت عربستان و پراکندگی جنگجویان عرب در میدان‌های جنگ دیگر تا ظهور تحریک طالبان پاکستان و گسترش خشونت در آن کشور، یک واقعیت تاریخی برجسته می‌شود: شبکه‌های مسلح و ایدئولوژیک پس از شکل‌گیری، الزاماً در چارچوب اهداف حامیان اولیه خود باقی نمی‌مانند.
تجربه افغانستان نشان داد که می‌توان آتش افراط‌گرایی مذهبی را برای دستیابی به اهداف سیاسی برافروخت، اما هیچ تضمینی وجود ندارد که شعله‌های آن در مرزهای تعیین‌شده باقی بمانند؛ آتشی که زمانی به سوی افغانستان هدایت شد، سرانجام دامان شماری از حامیان و سازمان‌دهندگان آن را نیز گرفت.
با احترام
عارف عرفان
لندن،نوامبر ۲۰۲۶
نوت:
یادداشت: این مقاله، با توجه به ابعاد سیاسی، پژوهشی و تاریخی موضوع آن، به زبان انگلیسی نیز در پایگاه بین‌المللی «گلوبال ریسرچ» (Global Research) انتشار یافته است.
لینک نسخهٔ انگلیسی مقاله:
https://www.globalresearch.ca/blowback-afghanistan-jihad-arab-societies-beyond/5945117
منابع و مآخذ
(*۱) Prince Turki Al Faisal, The Afghanistan File، صفحه ۱۱۶. روایت حمله واعظ مذهبی به نهاد خیریه خواهر نویسنده.
(*۲) همان منبع، صفحه ۱۱۶. نقل دیدگاه منسوب به یکی از رهبران جبهه نجات اسلامی الجزایر درباره زنان.
(*۳) همان منبع، صفحه ۱۱۲. پیشنهاد بن‌لادن به شاهزاده سلطان درباره آزادسازی کویت.
(*۴) همان منبع، صفحات ۱۱۲–۱۱۳. سخنرانی‌های بن‌لادن و احضار او توسط پولیس جده.
(*۵) همان منبع، صفحه ۱۱۲. اشاره به سلب تابعیت سعودی بن‌لادن.
(*۶) Central Intelligence Agency, Memorandum from Director of Central Intelligence Turner to Zbigniew Brzezinski، ۵ نوامبر ۱۹۷۹، سند شماره ۸۰، مجموعه اسناد روابط خارجی امریکا، جلد افغانستان.
(*۷) Central Intelligence Agency, Memorandum Prepared in the Central Intelligence Agency، ۱۱ جون ۱۹۸۰، سند شماره ۲۸۸، درباره انتقال تسلیحات از طریق عربستان سعودی و پاکستان.
(*۸) Thomas Hegghammer, Jihad in Saudi Arabia: Violence and Pan-Islamism since 1979، انتشارات دانشگاه کمبریج، ۲۰۱۰، فصل دوم، صفحات ۳۸–۵۸.
(*۹) Council on Foreign Relations, Pakistan’s New Generation of Terrorists، درباره تشکیل TTP در سال ۲۰۰۷ و مناسبات آن با گروه‌های جهادی افغانستان.
(*۱۰) Abdul Sayed and Tore Hamming, The Tehrik-i-Taliban Pakistan After the Taliban’s Afghanistan Takeover، CTC Sentinel، می ۲۰۲۳.
(*۱۱) Prince Turki Al Faisal, The Afghanistan File، فصل دوازدهم، Bringing Home the Volunteers، صفحات ۱۳۳–۱۳۴. روایت ضبط پاسپورت‌ها، تهدید حکمتیار، اعتیاد و بازگشت جنگجویان سعودی. همچنین صفحات ۱۳۴–۱۳۵ درباره سرگذشت خالد السبیعی و حضور او در افغانستان، تاجیکستان، چچن و سپس عربستان سعودی.
(*۱۲) The Christian Science Monitor، ۱۶ نوامبر ۱۹۹۳. گزارش درباره حضور جنگجویان افغان در جنگ قره‌باغ و سفر روشن جوادوف به افغانستان برای مذاکره با گلبدین حکمتیار درباره اعزام جنگجویان در برابر پرداخت پول.
(*۱۳) رادیو آزادی، ۷ اکتوبر ۲۰۲۰. گزارش درباره حضور جنگجویان حزب اسلامی در جنگ قره‌باغ و اظهارات گلبدین حکمتیار، همایون جریر و شماری از جنگجویان سابق درباره اعزام نیروهای افغان به آذربایجان.
(*۱۴) National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States, The 9/11 Commission Report، ۲۰۰۴، فصل دوم، بخش ۲.۵، صفحات ۶۳–۷۰، درباره بازگشت بن‌لادن به افغانستان، مناسبات او با طالبان و ایجاد پایگاه عملیاتی القاعده؛ همچنین خلاصه اجرایی گزارش درباره نقش القاعده در حملات ۱۱ سپتمبر ۲۰۰۱.
بالا
بازگشت